NÝJAR PLÖNTUR
Strandreynir – Sorbus meinichii
Strandreynir er sumargrænt, lágvaxið - meðalhátt tré. Ein- eða margstofna. Hæð allt að 10 m. Laufblöð með fjögur - sex smáblaðapör á neðri hluta blöðkunnar. Smáblöð tennt og sljóydd. Endasmáblaðið stærra, tígullaga - þríhyrnt og þrísepótt. Haustlitur rauðgulur. Blómin smá, hvít/gulhvít mörg saman í sveiplaga skipun. Fróhnappar ljósir - rauðir. Blómgast í júní. Aldinin rauð, hnöttótt "ber" (berepli). Bitur á bragðið. Aldin þroskast í september.
Virðist harðgerður. All vind- og salþolinn. Hentar í garða, opin svæði og skógarreiti. Þrífst í allri venjulegri garðmold sem er sæmilega frjó og vel framræst. Millibil að minnsta kosti 4 m. Þolir hálfskugga. Ennþá sjaldgæfur hérlendis.
Strandreynir er þrí- til fjórlitna "apomict". Það þýðir að fræið myndast án undangenginnar fróvgunar og eru því fræplöntur af sama tré með samskonar efðaefni.
Tegundin er kennd við H.T. Meinich (1819 - 1878) sem var fylkismaður í Hörðalandi og Upplöndum í Noregi.
Talinn blendingur reyniviðar (Sorbus aucuparia) og gráreynis (Hedlundia hybrida/Sorbus hybrida). Eftir uppstokkun á reyniættkvíslinni ber strandreynir nú heitið Hedlundia meinichii. Hann flokkast því ekki lengur til hinna eiginlegu reynitegunda (Sorbus spp.).
Heimkynni: Einlendur. S- og V-Noregur. Rósaætt (Rosaceae).
Dalahind ‘Dóra’ – Hydrangea aspera ‘Dóra’
Stórvaxinn, sumargrænn skrautrunni. Getur með tímanum orðið 3 m á hæð eða meir. Sæmilega hraðvaxta við góðar aðstæður. Laufin sitja gagnstætt. Þau eru lensulaga - oddbaugótt. Allt að 20 cm löng og um 3 - 5 cm á breidd. Laufin eru hærð, sérstaklega á neðra borði og tennt. Blaðstilkur allt að 4 cm langur. Stórir flatir, hvítir blómsveipir birtast síðsumars á runnanum eftir nokkur ár. Allt að 20 cm í þvermál. Ófrjóu blómin sem umlykja blómskipunina eru stærri og mest áberandi.
Dalahind 'Dóra' þrífst eingöngu í sæmilegu skjól. Þolir vel hálfskugga. Jarðvegurinn þarf að vera frjór og rakaheldinn en alls ekki blautur. Blandið gömlu taði eða moltu saman við jarðveginn. Einnig er tilvalið að setja lag af moltu í kringum eldri plöntur. Tilbúinn áburður á vorinn hjálpar einnig.
'Dóra' er íslenskt yrki. Kennt við Dóru Jakobsdóttur Guðjohnsen grasafræðing sem lengi starfaði við Grasagarð Reykjavíkur í Laugardal.
Tegundin Hydrangea aspera er ættuð frá Himalaja, S-Kína og Taívan. Tegundin er sögð mjög breytileg og gjarnan skipt niður í undirtegundir eða jafnvel fleiri tegundir.
Hindarblómaætt (Hydrangeaceae).
Rósagríma – Penstemon rupicola
Jarðlægur, sígrænn, breiðumyndandi hálfrunni. Hæð 10 - 15 cm. Blöðin eru grágræn, sporbaugótt - hringlaga og allt að 2 cm á lengd. Aðeins tennt. Blómin allt að 4 cm á lengd, skær rósrauð/bleik, klukkulaga með lengri neðri vör. Sitja nokkur saman í klasa sem vex upp úr blaðbreiðunni.
Rósagríma þrífst best í hleðslum og steinhæðum á móti sól. Gott er að skýla henni á veturna með sígrænum barrviðargreinum, laufi eða striga. Jarðvegurinn þarf að vera vel framræstur og gjarnan blandaður möl og sandi. Rósagríma er nægjusöm á næringu. Setjið aðeins smá lag af moltu í kring á vorin eða ögn af tilbúnum áburði.
Heimkynni: Fjalllendi í Washington fylki, Óregon og N-Kaliforníu.
Græðisúruætt (Plantaginaceae). Var áður talin tilheyra grímublómaætt (Scrophulariaceae)
Klukkurunni ‘Victoria’ – Weigela ‘Victoria’
Fremur viðkvæmur lauffellandi skrautrunni. Hæð um 1 m. Álíka breiður með tímanum. Laufblöð rauðbrúnleit - bronslituð, gagnstæð á greinunum, oddbaugótt - egglaga og í kringum 7-9 cm á lengd. Blómin um 3 cm á lengd, trompetlaga, rauðbleik-fjólubleik. Blómstrar á fyrra árs greinar á miðju sumri. Þar sem yfirleitt ber eitthvað á kali er blómgun gjarnan takmörkuð hérlendis.
Klukkurunni 'Victoria' er sólelskur en þolir hálfskugga. Þarf skjólsælan vaxtarstað. Gróðursetjið í frjóa, rakaheldna en vel framræsta garðmold. Blandið gjarnan gömlu taði eða moltu í jarðveginn. Vökvið vel eftir gróðursetningu. Hentar í blönduð beð með öðrum skrautrunnum og jurtum. Millibil um 1 m. Reynsla hérlendis er ennþá takmörkuð. 'Victoria' er erlent yrki. Móðurtegundin er almennt talin vera roðaklukkurunni (Weigela florida) sem á heimkynni í N-Kína, Kóreu og Japan.
Snjóboltarunni/úlfarunni ‘Pohjan Neito’ – Viburnum opulus ‘Pohjan Neito’
All harðgerður, 2 - 3 m hár, sumargrænn skraut- og skjólrunni. Laufblöðin sitja gagnstætt. Meira og minna hárlaus. Þau eru þríflipótt, 5 – 10 sm löng og breið, grófsagtennt. Axlarblöð þunn og mjó. Smáir kirtlar gjarnan efst á blaðstilknum. Rauðgulir haustlitir. Árssprotar kantaðir. Blaðfarið V-laga. Blómin eru mörg saman í kúlulaga skipun sem nær allt að 7 cm í þvermál. Í fyrstu eru blómin skærgræn, síðan hvít. Blómgast í lok júní og í júlí. Þar sem snjóboltarunni hefur eingöngu ófrjó blóm þroskast ekki ber í kjölfar blómgunar eins og getur gerst þegar um hefðbundinn úlfarunna er að ræða (sjá úlfarunna - Viburnum opulus).
'Pohjan Neito' er finnskt yrki og almennt talið harðgerðasti snjóboltarunninn. Hentar í runnaþyrpingar og stakstæður. Hæfilegt millibil er um 1,5 m. Þolir ágætlega klippingu en mikil klipping að vetrarlagi eða snemma vors bitnar á blómgun næsta sumars.
Snjóboltarunni 'Pohjan Neito' er sólelskur en þolir hálfskugga. Þrífst í allri venjulegri, rakaheldinni garðmold.
Balsamþinur ‘Cook’s Blue’ – Abies balsamea ‘Cook’s Blue’
Sæmilega harðgert, keilulaga, hægvaxta, sígrænt barrtré. Krónan fremur mjóslegin. Óvíst er hve hávaxinn hann getur orðið hérlendis en reikna má með 10 m á bestu vaxtarstöðum. Annars er yrkið 'Cook's Blue' sagt lágvaxnara en balsamþinur almennt. Börkur á ungum trjám er sléttur, grár með trjákvoðublöðrum (harpeis) en sprunginn og flögóttur á eldri trjám. Nálar flatar, grænar - blágrænar, 1,5 - 3 sm á lengd og ilmandi. Á neðra borði nála eru tvær ljósar loftaugarákir og gjarnan er blettur með loftaugum við nálarendann. Barrnálar aðeins sýldar í endann. Nálarnar liggja meira og minna lárétt út frá greinum/sprotum. Nálarnar hafa tilhneigingu til að verða styttri og þykkari ofar í krónunni. Könglar sívalir, uppréttir á greinunum, purpurabrúnir, 2,5 - 5 sm á lengd. Gjarnan með trjákvoðuútfellingum. Karlblóm rauðbrún, í litlum blómhnoðum á greinarendum fyrri part sumars.
Reynsla hérlendis er takmörkuð en lofar góðu. Þarf nokkurt skjól. Þrífst vel í hálfskugga eða fullri sól í grónum görðum eða skógarskjóli og sæmilega frjóum, rakaheldnum, framræstum jarðvegi sem gjarnan má vera ögn súr. Balsamþinur 'Cook's Blue' fer vel stakstæður eða fleiri saman með 2,5 - 3 m millibili.
þar sem balsamþinur 'Cook's Blue' er fræyrki er nokkur breytileiki meðal plantna undir þessu nafni. Barrið er þó almennt blágrænna en gengur og gerist með balsamþin almennt. Köfnunarefnisáburður (N) ýtir undir bláa litinn. Bláminn stafar af vaxhúð sem myndast á barrinu. Erlendis er þetta yrki m.a. ræktað og nýtt sem jólatré.
Náttúruleg heimkynni balsamþins eru Mið- og A-Kanada og norðaustanverð Bandaríkin. Þallarætt (Pinaceae).
Evrópuþinur -Abies alba
Sæmilega harðgert, sígrænt barrtré. Óvíst er hversu hávaxinn evrópuþinur getur orðið hérlendis en reikna má með afmarkað 10 - 15 m hæð á góðum stöðum. Nálarnar eru flatar, 1,8 - 3 sm á lengd og 2 mm á breidd. Dökkgrænar og gljáandi á efra borði en að neðan með tvær ljósar loftaugarákir. Nálarendinn aðeins sýldur. Nálarnar liggja meira og minna láréttar út frá greinum/sprotum. Það er þó ekki algillt og fer eftir kvæmum/undirtegundum. Könglarnir eru 9 - 17 sm langir og 3 - 4 sm breiðir með 150 - 200 hreisturblöð. Hreisturblaðka sýnileg. Könglarnir molna í sundur þegar þeir eru fullþroska. Fræið er vængjað. Viðurinn er hvítur og er fræðiheiti tegundarinnar "alba" dregið af því.
Evrópuþinur hentar stakstæður í skjóli. Einnig fleiri saman með um 3 m millibili. Þrífst í sæmilega frjóum, rakaheldnum jarðvegi. Evrópuþinur er sjaldgæfur hérlendis og reynsla því takmörkuð. Virðist þrífast vel í skógarskjóli. Erlendis m.a. nýttur sem jólatré en einnig sem timburtré. Í sínum heimkynnum vex hann til fjalla aðallega í norðurhlíðum með meðalársúrkomu yfir 1.500 mm.
Náttúruleg heimkynni eru fjalllendi í Mið- og S-Evrópu. Víða hálfvilltur norðar í álfunni. Þallarætt (Pinaceae).
Rós ‘Aicha’ – Rosa ‘Aicha’
Sæmilega harðgerð runnarós. Hæð 1,5 - 2 m. Ekki sérlega þyrnótt. Greinar aðeins bogsveigðar með tímanum. Laufblöðin stakfjöðruð, dökk blágræn, og mött. Blómin eru stór, allt að 9 sm í þvermál, einföld - tvöfölld. Krónublöðin eru ljósgul. Fræflarnir dökkgulir. Blómbotninn áberandi rauðgulur. Sterkur og góður ilmur. Blómstrar síðsumars og fram á haust.
Eins og aðrar rósir er 'Aicha' sólelsk en þolir að vaxa í hálfskugga. Þrífst best í frjóum, vel framræstum jarðvegi á skjólgóðum stað. Blandið moltu eða stöðnu hrossataði saman við jarðveginn við gróðursetningu. Þar sem 'Aicha' er yfirleitt seld ágrædd þarf að gróðursetja hana djúpt þannig að ágræðslustaðurinn sé um 10 sm undir jarðvegsyfirborðinu. Jarðvegurinn má gjarnan vera sand- og malarborinn. Hentar í beð með öðrum rósum, lágvöxnum runnum og jurtum. Millibil um eða yfir 1 m. Einnig er hægt að gróðursetja 'Aicha' við grind upp við vegg og rækta sem klifurrós.
'Aicha' er úr smiðju Valdemar Petersen, Kolding, Danmörku frá sjöunda áratug síðustu aldar. Foreldarar eru terósablendingurinn 'Souvenir de Jack Verschuren' og þyrnirósablendingurinn 'Guldtop'. Rósaætt (Rosaceae).
Sitkavíðir ‘Þruma’ – Salix sitchensis ‘Þruma’
Harðgerður, sumargrænn runni. Hæð 3 - 5 m. Greinar grábrúnar. Árssprotar frekar grannir, rauðbrúnir. Efri hluti þeirra er hærður. Brum rauðbrún, útstæð. Laufblöðin eru mjóöfugegglaga - öfuglenslulaga, meira og minna heilrend og gráleit. Gishært að ofan og silkihært á neðra borði. Nýtt lauf gjarnan rauðbrúnleitt. Gulur haustlitur.
Sitkavíðir 'Þruma' er vindþolin. Sólelsk. Hún er laus við asparglyttu sem er mikill kostur. Þrífst best í sæmilega frjóum, rakaheldnum jarðvegi sem gjarnan má vera sendinn og malarborinn. Blandið moltu eða hrossataði saman við jarðveginn við gróðursetningu. Sitkavíðir 'Þruma' hentar í klippt limgerði og skjólbelti. Hæfilegt er að setja 2 - 3 plöntur/m. Klippið 'Þrumu' alla vega einu sinni á ári. Heppilegur tími til klippingar er seinni part vetrar.
'Þruma' er úrvalsyrki úr efniviðnum sem barst hingað úr Alaskaferð Óla Vals og félaga haustið 1985. Nánar tiltekið er 'Þruma' ættuð frá grifjum/námum við Kopará austan við Cordova í S-Alaska. Víðisætt (Salicaceae).
Gotareynir – Sorbus teodorii
Sumargrænt tré eða runni. Hæð um eða yfir 2 m. Laufblöðin eru fjöðruð og er endasmáblaðið stærra og þrískipt. Rauðgulir haustlitir. Blómin eru smá, mörg saman, gulhvít í hálfsveip. Berin eru rauð fullþroska á haustin. Gotareynir er "apomictic" smátegund þ.e.a.s. að hann myndar fræ án undangenginnar æxlunar / frjóvgunar.
Mjög sjaldgæfur hérlendis en virðist harðgerður. Trúlega sæmilega vind- og saltþolinn. Óvíst er hversu hávaxinn gotareynir getur orðið hérlendis. Hentar í garða og sumarhúsalóðir til að auka fjölbreyttnina. Millibil að minnsta kosti 2 m.
Heimkynni: Gotland, Suðurmannaland og Uppland í Svíþjóð. Álandseyjar, Finnlandi og Staldzene, Lettlandi. Rósaætt (Rosaceae).
Steinahnoðri – Phedimus spurius
Harðgerð, jarðlæg sumargræn - hálfsígræn jurt. Hæð 10 - 15 sm. Laufblöðin eru gagnstæð, þykk, öfugegglaga, nýrlaga - hringlaga og tennt á efri hluta blöðkunnar. Blöðin eru gjarnan rauðmenguð á þeim plöntum sem bera rauðleit blóm. Blöðin sitja þétt á endum jarðlægra stöngla. Blómlitur er mismunandi eftir yrkjum / einstaklingum. Blómin eru stjörnulaga, bleik, hvít eða rauð. Þau eru í hálfsveip á stöngulendum. Blómgast síðsumars og fram á haust. Visnar blómskipanir standa uppréttar langt fram á næsta ár.
Steinahnoðri er sólelskur. Annars nægjusamur. Þurrkþolinn. Þrífst ekki í blautum jarðvegi. Þrífst vel í sendnum og malarbornum jarðvegi. Hentar í hleðslur, ker og sem kantplanta. Þar sem steinahnoðri er breiðumyndandi hentar hann sem þekjuplanta þar sem er sæmilega sólríkt og ekki mjög ágengt illgresi fyrir. Steinahnoðri dreifir sér all hratt þar sem aðstæður leyfa. Humlur sækja í blóm steinahnoðra. Er sagður aðeins eitraður sé hans neytt. Eldra og betur þekkt fræðiheiti þessa hnoðra er Sedum spurium.
Heimkynni: Kákasusfjöll. Hnoðraætt (Crassulaceae).
Baugavíðir ‘Ljúfa’ – Salix ovalifolia ‘Ljúfa’
Harðgerður, sumargrænn dvergrunni. Meira og minna jarðlægur. Hæð 10 - 20 sm. Laufin gljáandi, smá, breið oddbaugótt - öfugegglaga. Blaðgrunnur bogadreginn. Sljóydd í endann. Blöð gjarnan lítið eitt hærð á neðra borði. Gulir haustlitir.
Baugavíðir 'Ljúfa' er sólelskur annars nægjusamur. Hentar helst í hleðslur, steinhæðir og þess háttar.
Baugavíður 'Ljúfa' er úrvalsyrki sem Ólafur S. Njálsson valdi úr efniviði þeim sem kom frá Alaska þegar Óli Valur Hansson og félagar voru þar á ferð haustið 1985. Líklega eini baugavíðirinn sem hér er í ræktun.
Heimkynni: Alaska og Júkon og Norðvesturhéruðin í Kanada. Vex þar gjarnan í sendnu landi við strendur, í freðmýrum og þess háttar. Víðisætt (Salicaeae).